RİVAYETU’L-ABA
ANİ’L-EBNA – RİVAYETU’L-EBNA ANİ’L-ABA
ABA ve EBNA:
Aba, baba manasına gelen eb kelimesinin;
ebna ise oğul demek olan ibn'in
çoğuludur. Beraberce ''Babalar ve oğullar'' anlamını veren bu iki kelime, baba ile
evlat arasında rivayeti ifade eden bir tabiri oluşturur.
Baba ile evlad arasında hadis rivayet i , babaların
oğullarından ve oğulların babalarından rivayet i olarak iki şekilde görülür.
Babaların oğullarından rivayetine şu hadis misaldir:
''ALLAH her ikisinden de razı olsun, Abbas b. Abdulmutallib'in,
oğlu el-Fadl'dan rivayet ettiğine göre Nebi sallallahu aleyhi ve sellem müzdelifede (akşam ve yatsı olmak üzere) iki vakit namazını
cem etti. '' (ulum, 281).
Baba'nun oğuldan rivayeti isnadda an ibnihi lafzıyla ifade edilir. Oğulların babalarından
rivayetleri ise iki kısımdır. Birincisi, oğlun babasından rivayetidir. Böyle
rivayetler isnadda an ebihi
lafzıyla gösterilir. Şu hadis de oğlun babasından rivayetinin pek çok
misalinden biridir:
Haddesena Abdulvahab b. Abdulaziz
b. el-Haris b. Esed b.i el-Leys
b. Süleyman b. el-Esved b. Süfyan
b. Yezid b. Ukeyne b. Abdillah et-Teymi Kale:
''... Ali b. Ebi Talib,
Yüce ALLAH'IN el-Hannan ve el-Mennan isimlerinde
sorulduğu zaman şöyle dedi: ''el-Hannan, kendisinden
yüz çevireni bile reddetmeyen; el-Mennan ise istemeden verendir. '' (ulum, 284.5). Aynı zamanda müselsel hadise de güzel bir örenek teşkil eden bu hadisin isnadında dokuz oğul vardır. Herbiri babasından işiterek rivayette bulunmuştur. İsnadın
başındaki ilk baba olan Ukeyne b. Abdillah
et-Teymi, hadis'i Ali b. Ebi
Talib'den işitmiştir.
Oğulların babalarından rivayetlerinin ikinci kısmına gelince bu, oğulun babası vasıtasıyla ceddinden yani dedesinden
rivayetidir. Bu şekilde rivayet edilen hadislerin isnadlarında
şu eda siğasına rastlanır: an ebihi,
an ceddihi. Ancak, işaret etmek gerekir ki, böyle bir
siğa ile nakledilen hadislerde bir müşkülle
karşılaşmak ihtimali vardır. Bu müşkül, ceddin yani dedenin kim olduğunun
belirlenmesidir; zira oğul, isnadında kullandığı an ceddihi
lafzıyla kendi ceddini, yani babasının babası olan dedesini kasdetmiş
olabileceği gibi, babasının ceddi olan büyük dedesini de kasdetmiş
olabilir. Örneğin:Tanınmış Sahabilerden
Abdullah b. Amr b. As'ın, es-Sahifetu's-Sadıka adını verdiği hadis sahifesi, torunları tarafından Amr b. Şuayb an ebihi, an ceddihi isnadıyla
rivayet edilmiştir. Oğul olarak Amr'ın künyesi, Amr b. Şuayb b. Muhammed b. Abdillah b. Amr. b. As'tır. İsnaddaki an ebihi lafzı Amr'ın bu sahifedeki
hadisleri babası Şuayb'dan rivayet ettiğine açıkça
delalet eder. Oysa an ceddihi lafzı dedesinden
rivayet e delalet etmez; zira bu lafızla kasdedilen, Amr'ın dedesi Muhammed olabileceği gibi Şuayb'ın
dedesi, Sahabi Abdullah b. Amr
da olabilir. Muhammed olduğu takdirde isnad MÜRSEL dir; zira Muhammed sahabi
değildir. Abdullah
olduğu takdirde ise munkati' dir. Zira Şuayb, dedesi Absullah b. Amr'a yetişmemiştir.
Buradan anlaşılmaktadır ki, an ebihi, an
ceddihi isnadıyla rivayet edilen hadislerde an ceddihi lafzı ile kimin kasdedildiğini
kestirmek, dolayısıyla hadisin muttasıl mı, munkati'
mi olduğunu anlamak bazen müşkilat arzetmektedir.
Beşinci hicri asrın büyük muhaddislerinden el-Hatibu'l-Bağdadi'nin
babaların oğullarından rivayet lerine dair Rivayetu'l-Aba ani'l-Ebna isimli bir kitabı vardır. Oğulların babalarından
rivayet leri konusunda Ubeydillah
b. Said es-Siczi'nin Rivayetu'l-Ebna an aba'ihim isimsi eserini kaydetmek yerinde olur. Tehzib, 41356. krş. hadis ıstılahları, 16; hadis tarihi, 46. Keşf,
1/914; Esma, 1/79; Mustatrafe, 22.